Ochrona lasu jest jedną z ważniejszych dziedzin gospodarki leśnej. Jej głównym celem jest wspieranie odporności i stabilności ekosystemów leśnych, a w przypadku wystąpienia zagrożenia – przeciwdziałanie szkodom.

Podstawowym dokumentem określającym metody postepowania w zakresie ochrony lasu jest Instrukcja Ochrony Lasu wprowadzona do praktyki Zarządzeniem nr 48 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 15 maja 2024 r.

Obecne problemy ochrony lasu wynikają głównie ze zmian klimatu prowadzących do nasilenia takich zjawisk, jak susze, ekstremalne upały, gwałtowne gradobicia, huraganowe wiatry i trąby powietrzne, a także powodzie. Systematyczne oddziaływanie tych zjawisk obniża kondycję zdrowotną drzewostanów, które są masowo atakowane przez owady lub zasiedlane przez patogeny grzybowe. Ponadto ocieplenie klimatu zwiększa prawdopodobieństwo pojawienia się w kraju nowych gatunków szkodników i patogenów typowych dla obszarów o wyższych temperaturach powietrza, których występowanie może mieć charakter inwazyjny. 

Fot. 1. Szkody od wiatru z dnia 24.06.2021 r. w Nadleśnictwie Świdnik, Leśnictwo Radawiec.

1. Działania z zakresu ochrony lasu dzieli się na trzy grupy:

Profilaktyka – obejmuje kompleksowe działania mające na celu kształtowanie właściwej kondycji zdrowotnej lasu, co z kolei ma wpływ na zwiększenie odporności na gradacje owadów oraz choroby powodowane przez patogeny grzybowe i inne czynniki. Działania te uwzględniają zalecenia z zakresu urządzania, hodowli, ochrony i użytkowania lasu, w tym:

• zwiększanie trwałości ekosystemów leśnych, ich naturalności, różnorodności gatunkowej, genetycznej i strukturalnej oraz zgodności z siedliskiem z uwzględnieniem zróżnicowania mikrosiedlisk;
• zwiększanie odporności ekosystemów leśnych na szkodniki i choroby, a także zapobieganie rozmnażaniu się szkodliwych owadów na obszarach gradacyjnych;
• renaturalizację i ochronę zdegradowanych elementów ekosystemów leśnych oraz zapewnienie ich dalszego rozwoju w warunkach antropopresji i zagrożeń środowiska leśnego;
• monitorowanie zagrożenia ekosystemów leśnych;
• ochronę różnorodności biologicznej.

Fot. 2. Odporny, żywy ekosystem leśny to naturalne płuca dla miasta. Na zdjęciu wodochronny Las Dąbrowa nad Zalewem Zemborzyckim, stanowiący naturalny filtr powietrza i wody pitnej dla mieszkańców Lublina. Im zdrowsze drzewa – tym ten wspaniały filtr skuteczniejszy.

Monitoring, ocena i prognozowanie zagrożeń lasu – to ogół czynności polegających na zbieraniu i analizowaniu danych o dynamice rozwoju populacji organizmów mogących wywoływać rozległe szkody w lasach, a także wpływu zjawisk atmosferycznych i działań człowieka na odporność lasu. Zebrane w czasie monitoringu informacje definiują działania leśników w zakresie gospodarki leśnej, ułatwiając odpowiedni dobór metod ochrony i profilaktyki. W ramach monitoringu, oceny i prognozowania zagrożeń wykonujemy m.in.:

• kontrolę występowania szkodników korzeni – pozwalającą na uzyskanie informacji o zagrożeniu szkółek i upraw ze strony szkodników korzeni, głównie pędraków chrabąszczy,
• kontrolę oraz prognozowanie zagrożenia ze strony szkodników liściożernych (np. boreczniki, osnuje, zwójki, barczatka sosnówka, strzygonia choinówka, brudnica mniszka)
• kontrolę oraz prognozowanie zagrożenia powodowanego przez owady kambio- i ksylofagiczne (np. przypłaszczek granatek, kornik ostrozębny, cetyńce, drzewotocz japoński),
• ocenę szkód powodowanych przez grzyby patogeniczne i inne czynniki chorobotwórcze (np. korzeniowiec wieloletni, opieńki),
• kontrolę oraz ocenę zagrożenia powodowanego przez ssaki (np. jelenie, sarny, łosie, bobry, zające),

ocenę uszkodzeń lasu powodowanych przez czynniki abiotyczne (głównie czynniki klimatyczne takie jak susze, huraganowy wiatr, przymrozki późne, gradobicie) i antropogeniczne (działalność człowieka takie jak zaśmiecanie, emisje zanieczyszczeń).

Fot. 3. Celem jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny jest dokonanie oceny liczebności populacji niektórych owadów, po to aby z wyprzedzeniem ocenić, czy zbliża się rok masowego żerowania niektórych owadów. Na zdjęciu – larwy osnui gwiaździstej z Nadleśnictwa Janów Lubelski.

Fot. 4. Szczególnie narażone na szkody ze strony grzybów patogenicznych są drzewostany na gruntach porolnych, w których naturalna odporność lasu nie jest jeszcze wykształcona. Na zdjęciu sadzonka sosny zwyczajnej z Nadleśnictwa Sobibór, zamarła w wyniku infekcji opieńką.

Postępowanie ochronne w sytuacji zagrożeń - w pewnych warunkach, populacje niektórych owadów masowo zwiększają swą liczebność powodując nagłe zamieranie drzew. Choć zjawisko to jest naturalne, to pozostawione bez ingerencji zwykle prowadzi do licznych zagrożeń takich jak nagłe nagromadzenie dużej ilości suchego, łatwopalnego drewna, erozję gleby w wyniku jej odsłonięcia czy zagrożenia dla zdrowia i życia osób w wyniku upadku martwych gałęzi i całych drzew. Ostatnio, w latach 2016-2022, takie masowe zamieranie wywołała gradacja kornika ostrozębnego, która dotknęła drzewostany sosnowe niemal w całej Polsce. W ramach zabiegów z zakresu ochrony lasu usuwano wówczas drzewa zasiedlone, by złagodzić przebieg gradacji i nie dopuścić do zamierania drzew na dużych obszarach.

Warto zwrócić wagę, że zamarłe lasy, choć wciąż są siedliskiem wielu organizmów, a w perspektywie dziesięcioleci odradzają się samoistnie, to w tym okresie stają się niedostępne dla człowieka. Zabiegi ochronne wykonywane są w ostateczności, tylko w sytuacji zagrożenia trwałości lasu.

Zagrożenia wywołują nie tylko organizmy żywe. Znaczne szkody mogą również wywoływać czynniki abiotyczne takie jak huraganowy wiatr, okiść, późne przymrozki, gradobicie, powódź.

Fot. 5. Młode siewki na szkółce leśnej zabezpieczone przed późnymi przymrozkami.

II. Owady uszkadzające drzewa leśne możemy podzielić na szkodniki pierwotne i wtórne lub na szkodniki upraw i młodników oraz szkodniki drzewostanów starszych.  

1. Szkodniki pierwotne to takie, które atakują drzewa zdrowe. Zalicza się do nich przede wszystkim te foliofagi, które żerują na liściach drzew. Wśród nich największe znaczenie gospodarcze mają:

• chrabąszcze (Melolonthinae spp.)
• brudnica mniszka (Lymantria monacha L.),
• osnuja gwiaździsta (Acantholyda posticalis  L.)
• strzygonia choinówka (Panolis flammea Den. et Schiff.),
• barczatka sosnówka (Dendrolimus pini L.),
• poproch cetyniak (Bupalus piniarius L.),
• boreczniki (Diprionidae spp.),
• zawisak borowiec (Hyloicus pinastri L.)

2. Szkodnikami wtórnymi są te, które żerują na drzewach już osłabionych przez inne choroby, suszę lub szkodniki pierwotne. Wśród kambio- i ksylofagów (żerujących w łyku i drewnie drzew), gatunkami o największym znaczeniu gospodarczym są:

• przypłaszczek granatek (Phaenops cyanea Fabr.),
• cetyńce (Tomicus spp.),
• smolik drągowinowiec (Pissodes piniphilus Herbst.),
• kornik ostrozębny (Ips acuminatus Gyll.),
• żerdzianka sosnówka (Monochamus galloprovincialis Oliv.),
• kornik drukarz (Ips typographus L.),
• drwalniki (Trypodendron spp.).

Fot. 6. Owady, które nazywamy szkodnikami są naturalnym elementem ekosystemów leśnych, częścią bardzo skomplikowanego łańcucha troficznego. Jednak w lasach gospodarczych obserwujemy niektóre z nich, żeby ich masowy pojaw, tzw. gradacja nie doprowadziła do zamierania całych połaci lasu. Na zdjęciach żerowiska smolika sosnowego (z lewej, N. Kraśnik) i jodłowca Woroncowa (z prawej, N. Zwierzyniec).

Najważniejsze działania ochronne mające na celu redukcję liczebności populacji szkodników wtórnych polegają m.in. na:

• wyszukiwaniu w lesie drzew zasiedlonych przez szkodniki wtórne, ich ścinanie, a następnie wywożenie z lasu,
• wykładaniu drzew pułapkowych, które po zasiedleniu przez szkodniki są korowane,
• budowaniu naturalnej odporności lasu poprzez wspieranie bioróżnorodności (przebudowa, wywieszania budek lęgowych dla ptaków, pozostawianie drzew dziuplastych i biocenotycznych, zwiększanie różnorodności gatunkowej i wiekowej lasów).

Specjalistycznymi komórkami terenowymi, funkcjonującymi w strukturze organizacyjnej Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych są Zespoły Ochrony Lasu, których zadaniem jest prowadzenie doradztwa z zakresu ochrony lasu dla jednostek PGL LP, a także podmiotów spoza LP, prowadzenie problemowych przeglądów terenów oraz ocena stanu zdrowotnego i sanitarnego drzewostanów, prowadzenie banku danych o występowaniu szkodników, chorób i szkód w środowisku leśnym w swoim zasięgu terytorialnym, prowadzenie instruktażu dla nadleśnictw oraz prowadzenie i współudział w szkoleniach z zakresu ochrony lasu dla jednostek PGL LP, a także podmiotów spoza LP, współpraca z ośrodkami naukowo-badawczymi przy opracowywaniu prognozy występowania szkodników owadzich i chorób lasu, realizacja prac wdrożeniowych, badań oraz obserwacji z zakresu ochrony lasu, ocena stanu zdrowotnego drzewostanów oraz występujących zagrożeń w parkach narodowych i lasach innych własności. Zespołem ochrony lasu, który wspiera merytorycznie nadleśnictwa z Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Lublinie jest Zespół Ochrony Lasu w Radomiu.

Poniżej dostępne publikacje IBL

• „Metodyka integrowanej ochrony drzewostanów iglastych” pdf.
• „Metodyka integrowanej ochrony drzewostanów liściastych” pdf.
• „Krótkoterminowa prognoza występowania ważniejszych szkodników i chorób infekcyjnych drzew leśnych w Polsce”